Erfgoedroof

Het Vrijmetselarij Museum heeft een bijzonder ééndagsproject uitgevoerd. Aan het Digitaal Joods Monument zijn de gegevens toegevoegd van tientallen joodse leden van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden, die in de Tweede Wereldoorlog zijn vermoord. In de ideologie van het naziregime werd de vrijmetselarij gezien als een Joods complot om de wereldmacht te grijpen. Zo werd de vrijmetselarij onderdeel van het antisemitische vijandbeeld van de bezetter. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn tientallen joodse vrijmetselaren vermoord, een groep slachtoffers die nog amper in kaart is gebracht. Stichting Zikaron heeft van hen een naamlijst met korte biografieën opgesteld en beoogt voor ieder slachtoffer een Stolperstein (Struikelsteen) plaatsen. Tot nu toe ontbrak informatie over hun vrijmetselaarschap in de dossiers van deze slachtoffers in het Digitaal Joods Monument. Vrijwilligers van Vrijmetselarij Museum, Stichting Zikaron en Stichting OVN hebben deze gegev...

Een positief restitutiebesluit voor een vermist gewaand schilderij is het mooiste resultaat dat een onderzoeker van roofkunst zich kan wensen! Lees hier het persbericht van Restitutiecommissie, dat vandaag is verspreid. Het meer gedetailleerde advies is hier te vinden. Fruitstilleven door Johannes Bosschaert,  NK2856. F oto: RCE. Met steun van het Mondriaan Fonds mocht ik in 2021-2025 onderzoek doen naar de roof van vrijmetselaarserfgoed in de Tweede Wereldoorlog. De vrijmetselarij, een eeuwenoud sociaal netwerk met een bijzondere rituele traditie, is in nazipropaganda afgeschilderd als een ‘volksvijandig Joods complot’. In werkelijkheid vormden de tolerante idealen en landelijke organisatiestructuur van de vereniging een potentiële bron van verzet, een bedreiging voor de bezetter. In september 1940 werd de vrijmetselarij in heel Nederland verboden, waarna een systematische roof van alle logebezit volgde. Niet alleen de banktegoeden, verenigingsgebouwen en inboedels, maar oo...

Het onderzoek naar de naziroof van vrijmetselaarserfgoed, waarvan deze blog verslag doet, wordt mogelijk gemaakt door de Mondriaan Stichting. De onderzoekster deed, onder meer vanwege de grote hoeveelheid aangetroffen archiefmateriaal en de vertraging die is ontstaan bij het Nationaal Archief rond de raadpleging van CABR-dossiers, een verzoek tot verlenging tot eind 2025. Met dit verzoek ging de subsidiegever akkoord. In de tussentijd is ook de expositie 'Vrijheid en Vooroordeel' over de vrijmetselarij in de Tweede Wereldoorlog verlengd. 

In 1926 voltooide ir. Salomon Franco een prachtige rituele ruimte in het Ordegebouw aan de Fluwelen Burgwal te Den Haag. Deze 'Grote Tempel' werd geheel uitgevoerd in een Nederlandse variant van de Art Deco stijl. Tot nu toe was over Franco weinig bekend en werd aangenomen dat hij zelf verantwoordelijk was voor het hele interieurontwerp. Het ging helaas verloren in de Tweede Wereldoorlog, toen de bezetter de vrijmetselarij verbood, rituele zaken opzettelijk vernietigde en de niet-rituele inboedel verkocht.      Bij onderzoek naar de roof van vrijmetselaarserfgoed door de nazi's werd in  het Vrijmetselarij Museum het persoonlijke archief van Franco aangetroffen. Hieruit blijkt, dat hij in 1926 met een aantal bekende kunstenaars samenwerkte, waaronder Jan Eissenloeffel, Johan Altorf en Jaap Gidding. Ook is beeldmateriaal aangetroffen van de vermiste voorwerpen en meubels van hun hand. Onderzoekster dr. Andréa Kroon doet hierover verslag in  VM (2024 nr. 5), het l...

'Het verzet en verlies van logeleden verdient herinnering', een nieuwe Q&A op Tracesofwar.nl, een website over oorlogsgeschiedenis. Redacteur Kevin Prenger stelde vragen aan Andrea Kroon over de expositie 'Vrijheid en Vooroordeel' in en het lopende herkomstonderzoek. Lees hier het resultaat. 19de-eeuws interieur van logegebouw Rotterdam, voor het verwoestende  bombardement van 1940, collectie Vrijmetselarij Museum .

In het nieuwe nummer van tijdschrift Haagse Historie (nr. 31) staat een artikel over de geschiedenis van de Bibliotheca Klossiana en haar verzamelaar, Georg Kloss. Deze wetenschappelijke bibliotheek over vrijmetselarij en verwante vakgebieden werd in de 19de eeuw door Grootmeester prins Frederik gekocht en vervolgens geschonken aan de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden. In 1940 werd de collectie echter doelwit van de Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR). Gelukkig is ze in 1945 met hulp van de geallieerden teruggevonden en sindsdien onderdeel van het huidige Vrijmetselarij Museum.  Klik hier voor meer informatie over het nieuwe nummer van Haagse Historie .

In 1945 hielpen de geallieerden bij het terugvinden van geroofde kunstcollecties. Zo ontving ook de Nederlandse staat vele kunstwerken om die terug te geven aan de oorspronkelijke eigenaars. Het lukte echter niet altijd om die te traceren. Zulke ''verweesde' werken werden onderdeel van de NK-collectie , nu beheerd door de Rijksdienst van het Cultureel Erfgoed. Onderzoekster Andréa Kroon ontdekte in september 2022 dat een van de werken in de NK-collectie overeenkomt met een schilderij, dat is afgebeeld op een vooroorlogse foto van het Hoofdbestuur van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden.  In de Tweede Wereldoorlog werd de vrijmetselarij verboden en de Orde beroofd van haar bezittingen. De bezetter gaf opdracht om voorwerpen met vrijmetselaarssymbolen te vernietigen en alle andere zaken, waaronder schilderijen, te verkopen. Er werden zelfs speciale boedelveilingen gehouden. Na 1945 hebben enkele betrokkenen, waaronder Joan Müller, de Generaal-liqu...

Tijdens de afgelopen Open Monumentendag (9-10 sept.) was er volop aandacht voor vrijmetselarijgeschiedenis. Diverse loges in het land openden hun historische gebouwen voor belangstellenden. De aftrap van Monumentendag voor de Haagse regio vond plaats in het Vrijmetselarij Museum, waar Tim de Haan van Unesco Nederland de openingshandeling verrichtte. Een impressie is hier te vinden. Op 10 september stond een lezing gepland door dr. Kroon bij Beeld en Geluid Den Haag, maar zij werd wegens ziekte vervangen door drs. Audrey Wagtberg Hansen. De lezing ' Geheim Den Haag: rituele architectuur ' vroeg aandacht voor het unieke gebouw, waarin het museum is gevestigd. Het betreft een ritueel complex, gebouwd door architect-vrijmetselaar-theosoof Karel de Bazel in 1916. De oorspronkelijk ingang lag aan De Ruijterstraat 67-67a. Het pand werd gezamenlijk gebruikt door zowel de Haagse theosofenloge, als vrijmetselaarsloge Rakoczy en een Rozekruizersgenootschap, maar ook verhuurd voor allerl...

In het kader van de Vrijheidsweken wordt op 23 april een lezing georganiseerd bij de Haagse Kunstkring : Op zoek naar vermist erfgoed! Over de naziroof van vrijmetselaarserfgoed in 1940-1945 .  De vrijmetselarij is een eeuwenoud sociaal netwerk met een bijzonder gedachtengoed en rituele traditie. De tolerante ideeën, rijke beeldtaal en gebruikte bouwsymboliek maakten het lidmaatschap aantrekkelijk voor kunstenaars en architecten als Karel De Bazel en Frans Zwollo. Vooral de zogeheten ‘gemengde loges’ van Le Droit Humain en het Nederlands Verbond van Vrijmetselaren, waarvan zowel mannen als vrouwen lid waren, maakten in het begin van de 20ste eeuw een bloeitijd door. De nazi’s schilderden de vrijmetselarij af als een Joods complot om de wereldmacht te grijpen. In werkelijkheid vormde het tolerante netwerk voor hen een potentiële bron van verzet, een bedreiging. In september 1940 werden alle loges in Nederland verboden en begon een systematische roof van hun erfgoed. Kunsthistorica d...

Hoeveel vrijmetselaren zijn omgekomen in de Tweede Wereldoorlog? Die vraag is nog altijd onbeantwoord. Er zijn in het archief van het Vrijmetselarij Museum wel lijsten met slachtoffers, die na de bevrijding door het Hoofdbestuur zijn opgesteld, maar die zijn niet volledig. Bovendien is de vraag, welk jaar representatief is voor de telling. Naarmate de oorlogsdreiging toenam, zegden steeds meer leden het lidmaatschap op. Zij hadden gezien welke maatregelen in Duitsland en Oostenrijk al tegen de vrijmetselarij waren genomen en wilden niet afwachten wat in Nederland bij bezetting zou gebeuren. Formeel gezien tellen leden die uit angst opzegden voor 1 januari 1940 niet meer mee, ook al waren ze in hun hart nog steeds vrijmetselaar. Wie in de dagen na de bevrijding overleed als direct gevolg van de ontberingen in concentratie- en interneringskampen, is evenmin meegeteld. Het beleefde verlies zal groter zijn geweest dan de strikte kwantificering.   Ook op de vraag hoeveel Joodse led...

Wist je dat er zoiets als een Vrijmetselaarspodcast bestaat? Dit is hét moment om mee te luisteren, want want de komende dubbelaflevering is een special over het Vrijmetselarij Museum.  In deel 1 (aflevering 13) praten Hoofd Museum Blair Kneppers en vrijwilliger Hans met interviewer Sander Bergwerff over wat en voor wie het Vrijmetselarij Museum is, het belang van de collectie en over het enthousiaste vrijwilligersteam dat voor het museum onmisbaar is.  In deel 2 (aflevering 14) praat dr. Andréa Kroon, gastconservator van de tentoonstelling 'Vrijheid en vooroordeel’, over haar huidige onderzoek; de roof van vrijmetselaarserfgoed tijdens de Tweede Wereldoorlog. Beide afleveringen vind je hier: https://lnkd.in/e_ccU28s Sander Bergwerff interviewt het museumteam. Foto: Linda van der Horst

Het nieuwste nummer van het Archievenblad , een uitgave van KVAN, de Koninklijke Vereniging Archiefsector Nederland, heeft als thema 'toegankelijkheid'. Hierin staat een artikel over vrijmetselaarsarchieven, die helemaal niet zo geheim blijken te zijn. Ze zijn toegankelijk voor alle belangstellenden, onder meer in het Vrijmetselarij Museum (archieven van loges van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden) en Haags Gemeentearchief (archieven van loges van Le Droit Humain en het Nederlands Verbond van Vrijmetselaren). Veel lastiger te vinden zijn stukken voor het lopende onderzoek naar de roof van vrijmetselaarserfgoed in de Tweede Wereldoorlog, die zich bevinden in NIOD, Nationaal Archief en diverse gemeentearchieven. Bij (digitale) ontsluiting zijn stukken immers niet altijd als zodanig herkend of (uit onbekendheid met vrijmetselarij) niet voorzien van relevante trefwoorden. Daarnaast zijn veel stukken vanwege de archief- en privacywetgeving tot 2025 o...

In Gen, magazine voor familiegeschiedenis , verscheen een artikel over 'Vrijmetselaars in de familie? Loge-archieven als bron voor genealogisch onderzoek'. Hierin wordt uitgelegd welke informatie over voorouders in loge-archieven te vinden zijn: niet alleen persoonsgegevens, maar ook informatie over iemands vriendenkring en levensvisie. Zo krijg je een completer beeld van je voorouder. Tegelijk wordt in het artikel aandacht gevraagd voor de oorlogsgeschiedenis. Lees het nummer  hier online . Naar verwachting krijgt e.e.a. een vervolg in 2023 in de vorm van een workshop over onderzoek in vrijmetselaarsarchieven.

Op 25 november was kunsthistorica Andréa Kroon te gast bij een lunchgesprek in de reeks ‘Aan tafel bij de Haagse Kunstkring’. Met Kunstkring-voorzitter Anita Poolman sprak zij over haar liefde voor Den Haag en kunstuitingen rond 1900. Het gesprek kwam vervolgens op vrijmetselarij en Kroons onderzoek naar de grootschalige roof van loge-erfgoed in de Tweede Wereldoorlog. Poolman droeg verschillende gedichten voor, waaronder een fragment uit ‘Het ondoofbare licht’ van dichter/schrijver/journalist Willem Brandt, die zelf vrijmetselaar was. Het gesprek, vastgelegd door Dennis Simonis en Ron Sikking, is  hier terug te zien.

Journaliste Nicolette van der Werff en fotograaf Frans Jansen maakten een mooie reportage over het erfgoedroof-project voor AD/Haagsche Courant. Fijn dat het onderzoek aandacht krijgt! Lees het artikel hier .

Wat een bijzondere week! De Amerikaanse toponderzoeker dr. Patricia Kennedy Grimsted was eregast bij een geslaagde expertmeeting, die we in het Vrijmetselarij Museum organiseerden. Grimsted is wereldwijd bekend om haar inzet voor restitutie van erfgoed dat in WO2 werd geroofd door de bezetter. Tijdens haar bezoek aan Nederland sprak zij met zowel oud-collega’s als onderzoekers die nu aan herkomst- en restitutieprojecten werken, w.o. Marty Bax (geroofde Joodse boeken), Julie-Marthe Cohen (geroofde Joodse ritualia) en ikzelf (geroofd vrijmetselaarserfgoed, incl. ritualia). De aanwezigen waren enigszins ‘flabbergasted’, toen ik oorlogsarchief uit de museumcollectie op tafel bracht, waaronder onbekende inventarissen van geroofde boedels. Het geeft aan dat deze collectie van discipline-overschrijdend belang is. V.l.n.r.: Andréa Kroon,  Corien Glaudemans ,  Eric Ketelaar , Patricia K. Grimsted, Marty Bax, Frits Hoogewoud. Niet op de foto, maar wel aanwezig, waren  Blair Adam...

In het kader van de expositie Vrijheid en Vooroordeel: Vrijmetselarij in de Tweede Wereldoorlog zijn deskundigen uit verschillende vakgebieden gevraagd om het tentoonstellingsthema en verwante onderwerpen te belichten.   De volgende sprekers komen aan het woord: 00:00 - Introductie: V rijheid, een begrip binnen de vrijmetselarij Gerrit van Eijk (Grootmeester van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden) 08:55 - Een geroofde museumcollectie dr. Andréa Kroon (gastcurator/kunsthistorica van bureau Kroon & Wagtberg Hansen) 18:53 - Van propaganda tot ‘fake news’ Bas Agterberg (Conservator Medialandschap Beeld en Geluid): 29:54 - Lotgevallen van de vrijmetselaarsarchieven tijdens en na de Bezetting em. prof. dr. Eric Ketelaar (voormalig Rijksarchivaris/hoogleraar Archiefwetenschap Univ. van Amsterdam) 39:09 - Littéraire S ociëteit De Witte tijdens de Bezetting ir. Henk Ambachtsheer (voormalig Hoofd afd. Monumentenzorg/Gemeente Den Haag) 52:39 - Afsluit...

Vanwege de coronamaatregelen stond de tentoonstelling  Vrijheid en vooroordeel: vrijmetselarij en de Tweede Wereldoorlog  al geruime tijd klaar, tot ze op 2 december 2021 eindelijk geopend kon worden in in het Vrijmetselarij Museum  te Den Haag. Foto: Grootmeester Gerrit van Eijk neemt het eerste exemplaar van de tentoonstellingspublicatie in ontvangst van auteur Andrea Kroon. Fotograaf: ? Vrijheidsideaal De vrijmetselarij is een inwijdingsgenootschap en een van de oudste sociale netwerken ter wereld. Sinds de oprichting van de eerste Nederlandse loge (vereniging) in 1734 te Den Haag wordt persoonlijke, religieuze en politieke vrijheid als ideaal uitgedragen door de leden. Door de eeuwen heen moesten de leden hun tolerante levenshouding vaak verdedigen tegen vooroordelen van overheden, kerkelijke machthebbers en publiek. In de Tweede Wereldoorlog kwam het vrijheidsideaal zwaar onder druk te staan, maar werd hieraan toch vastgehouden. Erfgoedroof Hitler zag in de vrijmetse...

Henk Ambachtsheer, oud-hoofd afd. Monumentenzorg & Welstand (Gemeente Den Haag), vertelt over zijn onderzoek naar de oorlogsperiode. Foto: Blair Kneppers. Sneak preview van de filmopnames, die zijn gemaakt in het Vrijmetselarij Museum. Omdat de opening van de expositie vanwege coronamaatregelen in besloten kring moet plaatsvinden, zijn diverse oorlogsdeskundigen uitgenodigd om het onderwerp op camera te belichten. Hierover later meer!