Erfgoedroof

Een positief restitutiebesluit voor een vermist gewaand schilderij is het mooiste resultaat dat een onderzoeker van roofkunst zich kan wensen! Lees hier het persbericht van Restitutiecommissie, dat vandaag is verspreid. Het meer gedetailleerde advies is hier te vinden. Fruitstilleven door Johannes Bosschaert,  NK2856. F oto: RCE. Met steun van het Mondriaan Fonds mocht ik in 2021-2025 onderzoek doen naar de roof van vrijmetselaarserfgoed in de Tweede Wereldoorlog. De vrijmetselarij, een eeuwenoud sociaal netwerk met een bijzondere rituele traditie, is in nazipropaganda afgeschilderd als een ‘volksvijandig Joods complot’. In werkelijkheid vormden de tolerante idealen en landelijke organisatiestructuur van de vereniging een potentiële bron van verzet, een bedreiging voor de bezetter. In september 1940 werd de vrijmetselarij in heel Nederland verboden, waarna een systematische roof van alle logebezit volgde. Niet alleen de banktegoeden, verenigingsgebouwen en inboedels, maar oo...

In 1926 voltooide ir. Salomon Franco een prachtige rituele ruimte in het Ordegebouw aan de Fluwelen Burgwal te Den Haag. Deze 'Grote Tempel' werd geheel uitgevoerd in een Nederlandse variant van de Art Deco stijl. Tot nu toe was over Franco weinig bekend en werd aangenomen dat hij zelf verantwoordelijk was voor het hele interieurontwerp. Het ging helaas verloren in de Tweede Wereldoorlog, toen de bezetter de vrijmetselarij verbood, rituele zaken opzettelijk vernietigde en de niet-rituele inboedel verkocht.      Bij onderzoek naar de roof van vrijmetselaarserfgoed door de nazi's werd in  het Vrijmetselarij Museum het persoonlijke archief van Franco aangetroffen. Hieruit blijkt, dat hij in 1926 met een aantal bekende kunstenaars samenwerkte, waaronder Jan Eissenloeffel, Johan Altorf en Jaap Gidding. Ook is beeldmateriaal aangetroffen van de vermiste voorwerpen en meubels van hun hand. Onderzoekster dr. Andréa Kroon doet hierover verslag in  VM (2024 nr. 5), het l...

In 1945 hielpen de geallieerden bij het terugvinden van geroofde kunstcollecties. Zo ontving ook de Nederlandse staat vele kunstwerken om die terug te geven aan de oorspronkelijke eigenaars. Het lukte echter niet altijd om die te traceren. Zulke ''verweesde' werken werden onderdeel van de NK-collectie , nu beheerd door de Rijksdienst van het Cultureel Erfgoed. Onderzoekster Andréa Kroon ontdekte in september 2022 dat een van de werken in de NK-collectie overeenkomt met een schilderij, dat is afgebeeld op een vooroorlogse foto van het Hoofdbestuur van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden.  In de Tweede Wereldoorlog werd de vrijmetselarij verboden en de Orde beroofd van haar bezittingen. De bezetter gaf opdracht om voorwerpen met vrijmetselaarssymbolen te vernietigen en alle andere zaken, waaronder schilderijen, te verkopen. Er werden zelfs speciale boedelveilingen gehouden. Na 1945 hebben enkele betrokkenen, waaronder Joan Müller, de Generaal-liqu...