Erfgoedroof

In 1926 voltooide ir. Salomon Franco een prachtige rituele ruimte in het Ordegebouw aan de Fluwelen Burgwal te Den Haag. Deze 'Grote Tempel' werd geheel uitgevoerd in een Nederlandse variant van de Art Deco stijl. Tot nu toe was over Franco weinig bekend en werd aangenomen dat hij zelf verantwoordelijk was voor het hele interieurontwerp. Het ging helaas verloren in de Tweede Wereldoorlog, toen de bezetter de vrijmetselarij verbood, rituele zaken opzettelijk vernietigde en de niet-rituele inboedel verkocht.      Bij onderzoek naar de roof van vrijmetselaarserfgoed door de nazi's werd in  het Vrijmetselarij Museum het persoonlijke archief van Franco aangetroffen. Hieruit blijkt, dat hij in 1926 met een aantal bekende kunstenaars samenwerkte, waaronder Jan Eissenloeffel, Johan Altorf en Jaap Gidding. Ook is beeldmateriaal aangetroffen van de vermiste voorwerpen en meubels van hun hand. Onderzoekster dr. Andréa Kroon doet hierover verslag in  VM (2024 nr. 5), het l...

Tijdens de afgelopen Open Monumentendag (9-10 sept.) was er volop aandacht voor vrijmetselarijgeschiedenis. Diverse loges in het land openden hun historische gebouwen voor belangstellenden. De aftrap van Monumentendag voor de Haagse regio vond plaats in het Vrijmetselarij Museum, waar Tim de Haan van Unesco Nederland de openingshandeling verrichtte. Een impressie is hier te vinden. Op 10 september stond een lezing gepland door dr. Kroon bij Beeld en Geluid Den Haag, maar zij werd wegens ziekte vervangen door drs. Audrey Wagtberg Hansen. De lezing ' Geheim Den Haag: rituele architectuur ' vroeg aandacht voor het unieke gebouw, waarin het museum is gevestigd. Het betreft een ritueel complex, gebouwd door architect-vrijmetselaar-theosoof Karel de Bazel in 1916. De oorspronkelijk ingang lag aan De Ruijterstraat 67-67a. Het pand werd gezamenlijk gebruikt door zowel de Haagse theosofenloge, als vrijmetselaarsloge Rakoczy en een Rozekruizersgenootschap, maar ook verhuurd voor allerl...

Het nieuwste nummer van het Archievenblad , een uitgave van KVAN, de Koninklijke Vereniging Archiefsector Nederland, heeft als thema 'toegankelijkheid'. Hierin staat een artikel over vrijmetselaarsarchieven, die helemaal niet zo geheim blijken te zijn. Ze zijn toegankelijk voor alle belangstellenden, onder meer in het Vrijmetselarij Museum (archieven van loges van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden) en Haags Gemeentearchief (archieven van loges van Le Droit Humain en het Nederlands Verbond van Vrijmetselaren). Veel lastiger te vinden zijn stukken voor het lopende onderzoek naar de roof van vrijmetselaarserfgoed in de Tweede Wereldoorlog, die zich bevinden in NIOD, Nationaal Archief en diverse gemeentearchieven. Bij (digitale) ontsluiting zijn stukken immers niet altijd als zodanig herkend of (uit onbekendheid met vrijmetselarij) niet voorzien van relevante trefwoorden. Daarnaast zijn veel stukken vanwege de archief- en privacywetgeving tot 2025 o...

In Gen, magazine voor familiegeschiedenis , verscheen een artikel over 'Vrijmetselaars in de familie? Loge-archieven als bron voor genealogisch onderzoek'. Hierin wordt uitgelegd welke informatie over voorouders in loge-archieven te vinden zijn: niet alleen persoonsgegevens, maar ook informatie over iemands vriendenkring en levensvisie. Zo krijg je een completer beeld van je voorouder. Tegelijk wordt in het artikel aandacht gevraagd voor de oorlogsgeschiedenis. Lees het nummer  hier online . Naar verwachting krijgt e.e.a. een vervolg in 2023 in de vorm van een workshop over onderzoek in vrijmetselaarsarchieven.

Wat een bijzondere week! De Amerikaanse toponderzoeker dr. Patricia Kennedy Grimsted was eregast bij een geslaagde expertmeeting, die we in het Vrijmetselarij Museum organiseerden. Grimsted is wereldwijd bekend om haar inzet voor restitutie van erfgoed dat in WO2 werd geroofd door de bezetter. Tijdens haar bezoek aan Nederland sprak zij met zowel oud-collega’s als onderzoekers die nu aan herkomst- en restitutieprojecten werken, w.o. Marty Bax (geroofde Joodse boeken), Julie-Marthe Cohen (geroofde Joodse ritualia) en ikzelf (geroofd vrijmetselaarserfgoed, incl. ritualia). De aanwezigen waren enigszins ‘flabbergasted’, toen ik oorlogsarchief uit de museumcollectie op tafel bracht, waaronder onbekende inventarissen van geroofde boedels. Het geeft aan dat deze collectie van discipline-overschrijdend belang is. V.l.n.r.: Andréa Kroon,  Corien Glaudemans ,  Eric Ketelaar , Patricia K. Grimsted, Marty Bax, Frits Hoogewoud. Niet op de foto, maar wel aanwezig, waren  Blair Adam...