Erfgoedroof

Een positief restitutiebesluit voor een vermist gewaand schilderij is het mooiste resultaat dat een onderzoeker van roofkunst zich kan wensen! Lees hier het persbericht van Restitutiecommissie, dat vandaag is verspreid. Het meer gedetailleerde advies is hier te vinden. Fruitstilleven door Johannes Bosschaert,  NK2856. F oto: RCE. Met steun van het Mondriaan Fonds mocht ik in 2021-2025 onderzoek doen naar de roof van vrijmetselaarserfgoed in de Tweede Wereldoorlog. De vrijmetselarij, een eeuwenoud sociaal netwerk met een bijzondere rituele traditie, is in nazipropaganda afgeschilderd als een ‘volksvijandig Joods complot’. In werkelijkheid vormden de tolerante idealen en landelijke organisatiestructuur van de vereniging een potentiële bron van verzet, een bedreiging voor de bezetter. In september 1940 werd de vrijmetselarij in heel Nederland verboden, waarna een systematische roof van alle logebezit volgde. Niet alleen de banktegoeden, verenigingsgebouwen en inboedels, maar oo...

In 1926 voltooide ir. Salomon Franco een prachtige rituele ruimte in het Ordegebouw aan de Fluwelen Burgwal te Den Haag. Deze 'Grote Tempel' werd geheel uitgevoerd in een Nederlandse variant van de Art Deco stijl. Tot nu toe was over Franco weinig bekend en werd aangenomen dat hij zelf verantwoordelijk was voor het hele interieurontwerp. Het ging helaas verloren in de Tweede Wereldoorlog, toen de bezetter de vrijmetselarij verbood, rituele zaken opzettelijk vernietigde en de niet-rituele inboedel verkocht.      Bij onderzoek naar de roof van vrijmetselaarserfgoed door de nazi's werd in  het Vrijmetselarij Museum het persoonlijke archief van Franco aangetroffen. Hieruit blijkt, dat hij in 1926 met een aantal bekende kunstenaars samenwerkte, waaronder Jan Eissenloeffel, Johan Altorf en Jaap Gidding. Ook is beeldmateriaal aangetroffen van de vermiste voorwerpen en meubels van hun hand. Onderzoekster dr. Andréa Kroon doet hierover verslag in  VM (2024 nr. 5), het l...

In het nieuwe nummer van tijdschrift Haagse Historie (nr. 31) staat een artikel over de geschiedenis van de Bibliotheca Klossiana en haar verzamelaar, Georg Kloss. Deze wetenschappelijke bibliotheek over vrijmetselarij en verwante vakgebieden werd in de 19de eeuw door Grootmeester prins Frederik gekocht en vervolgens geschonken aan de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden. In 1940 werd de collectie echter doelwit van de Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR). Gelukkig is ze in 1945 met hulp van de geallieerden teruggevonden en sindsdien onderdeel van het huidige Vrijmetselarij Museum.  Klik hier voor meer informatie over het nieuwe nummer van Haagse Historie .

Tijdens de afgelopen Open Monumentendag (9-10 sept.) was er volop aandacht voor vrijmetselarijgeschiedenis. Diverse loges in het land openden hun historische gebouwen voor belangstellenden. De aftrap van Monumentendag voor de Haagse regio vond plaats in het Vrijmetselarij Museum, waar Tim de Haan van Unesco Nederland de openingshandeling verrichtte. Een impressie is hier te vinden. Op 10 september stond een lezing gepland door dr. Kroon bij Beeld en Geluid Den Haag, maar zij werd wegens ziekte vervangen door drs. Audrey Wagtberg Hansen. De lezing ' Geheim Den Haag: rituele architectuur ' vroeg aandacht voor het unieke gebouw, waarin het museum is gevestigd. Het betreft een ritueel complex, gebouwd door architect-vrijmetselaar-theosoof Karel de Bazel in 1916. De oorspronkelijk ingang lag aan De Ruijterstraat 67-67a. Het pand werd gezamenlijk gebruikt door zowel de Haagse theosofenloge, als vrijmetselaarsloge Rakoczy en een Rozekruizersgenootschap, maar ook verhuurd voor allerl...

Om vast te kunnen stellen welke vrijmetselaarsbezit sinds 1940 is vermist, is van belang vast te stellen waaruit de erfgoedcollecties van Orde en loges in 1940 bestonden. De onderzoekster van dit erfgoedroofproject, dr. Andréa Kroon, doet daarom óók onderzoek naar het ontstaan van het Vrijmetselarij Museum in Den Haag. Ze ontdekte onder meer dat het museum, waarvan de oprichting wordt toegeschreven aan Grootmeester prins Frederik in het midden van de 19de eeuw, veel ouder is dan gedacht. Vermoedelijk is het museum al opgericht in 1802. Kroon deed verslag van haar onderzoek op 25 mei j.l. tijdens de internationale studiedag van Stichting OVN, die geheel gewijd was aan de geschiedenis en collectie van het Vrijmetselarij Museum. De lezing, From 18th century club archive to cultural heritage: the history of the Dutch Museum of Freemasonry , is hier terug te luisteren. Impressie van de lezing op de OVN-studiedag op 25 mei 2023. Foto: Marty Bax.

Op 25 november was kunsthistorica Andréa Kroon te gast bij een lunchgesprek in de reeks ‘Aan tafel bij de Haagse Kunstkring’. Met Kunstkring-voorzitter Anita Poolman sprak zij over haar liefde voor Den Haag en kunstuitingen rond 1900. Het gesprek kwam vervolgens op vrijmetselarij en Kroons onderzoek naar de grootschalige roof van loge-erfgoed in de Tweede Wereldoorlog. Poolman droeg verschillende gedichten voor, waaronder een fragment uit ‘Het ondoofbare licht’ van dichter/schrijver/journalist Willem Brandt, die zelf vrijmetselaar was. Het gesprek, vastgelegd door Dennis Simonis en Ron Sikking, is  hier terug te zien.